Brankovići su srpska srednjovekovna velikaška porodica i vladarska dinastija koja je u XV veku postala poslednja dinastija koja je neposredno vladala srednjovekovnom Srbijom. Njihova istorija obuhvata period od uspona vlastelinske porodice u vreme raspada Srpskog carstva, preko vlasti despota Đurđa Brankovića, do pada Smedereva 1459. godine i kasnijeg nastavka dinastičke tradicije u Ugarskoj i Sremu.
Brankovići su naročito povezani sa Kosovom, Prištinom, Vučitrnom i Smederevom, ali i sa Ugarskom, Svetom Gorom, Osmanskim carstvom i drugim političkim centrima kasnosrednjovekovnog Balkana. Njihov uspon predstavlja jedan od najvažnijih procesa u istoriji Srbije posle sloma države Nemanjića, dok je njihovo vreme na srpskom prestolu istovremeno bilo i poslednje veliko poglavlje srednjovekovne srpske državnosti.
Poreklo
Poreklo Brankovića vezuje se za srpsku vlastelu koja se uzdigla tokom druge polovine XIV veka, u vreme slabljenja i konačnog raspada centralne vlasti Srpskog carstva. U starijoj genealogijskoj tradiciji poreklo porodice povezivano je sa Mladenom, vlastelinom iz vremena kralja i cara Stefana Uroša III Dečanskog i cara Stefana Dušana, dok se kao ličnost od koje porodica dobija svoje poznato dinastičko ime navodi Branko Mladenović, sevastokrator i gospodar oblasti oko Ohrida.
U historiografiji se, međutim, mora razlikovati ono što je potvrđeno savremenim izvorima od kasnijih rodoslova i dinastičkih tradicija. Brankovići su tokom XV veka svoje poreklo povezivali sa starijim srpskim vladarskim kućama, naročito preko ženskih linija. Takva genealogija imala je i političku funkciju: pripadnost starim dinastijama davala je legitimitet vlasti u vremenu kada je Srbija ostala bez neposrednog muškog naslednika loze Nemanjića.
Pravi politički uspon porodice počinje sa Vukom Brankovićem.
Vuk Branković
Vuk Branković (oko 1345-1397) bio je jedan od najmoćnijih srpskih velikaša druge polovine XIV veka. Njegova oblast obuhvatala je velike delove Kosova, Polimlja i susednih oblasti, a središta njegove vlasti bila su među najznačajnijim naseljima tog prostora.
Vuk je bio oženjen Marom, kćerkom kneza Lazara Hrebeljanovića i kneginje Milice. Ovaj brak imao je ogroman politički značaj. Vuk Branković je time postao deo porodice Lazarevića, a njegovi potomci stekli su neposrednu rodbinsku vezu sa knezom Lazarom i kasnijom vladarskom lozom Lazarevića.
U Kosovskoj bici 1389. godine Vuk Branković učestvovao je na srpskoj strani. Njegova oblast bila je neposredno izložena osmanskom pritisku, a posle Kosovske bitke njegov položaj se postepeno pogoršavao.
Kasnija narodna tradicija od njega je napravila simbol „izdaje na Kosovu“. Međutim, tvrdnja da je Vuk Branković izdao kneza Lazara i napustio bojno polje nema pouzdanu potvrdu u savremenim istorijskim izvorima. Naprotiv, njegovo učešće u borbi protiv Osmanlija istorijski je mnogo bolje potvrđeno od kasnije legende o izdaji.
Vuk je posle Kosovske bitke nastavio otpor Osmanlijama, ali je njegov položaj postajao sve teži. Do kraja XIV veka izgubio je veliki deo svoje teritorije. Umro je 1397. godine u osmanskom zarobljeništvu.
Njegovom smrću nije nestala moć porodice. Naslednici su uspeli da očuvaju njen politički položaj, a njegov sin Đurađ Branković postaće jedan od najvažnijih srpskih vladara XV veka.
Đurađ Branković
Đurađ Branković (1377–1456) bio je najznačajniji član dinastije. Bio je sin Vuka Brankovića i Mare Lazarević i nećak despota Stefana Lazarevića.
Posle smrti Stefana Lazarevića 1427. godine Đurađ je nasledio srpsku despotovinu. Time su Brankovići postali vladajuća dinastija Srbije. Đurađ je vladao gotovo tri decenije, od 1427. do 1456. godine, i njegova vladavina predstavlja poslednji veliki period političke, privredne i kulturne konsolidacije srednjovekovne Srbije.
Njegov položaj bio je izuzetno složen. Srbija se nalazila između Osmanskog carstva i Ugarske, dve velike sile koje su određivale političku sudbinu Balkana. Đurađ je zato često morao da vodi politiku ravnoteže, pregovora i povremenih ustupaka.
Jedan od najvažnijih događaja njegove vladavine bilo je preseljenje političkog središta države u Smederevo.
Smederevo i nova prestonica
Stefan Lazarević je za sobom ostavio Beograd kao prestonicu, ali je nakon njegove smrti Đurađ morao da ga preda Ugarskoj u skladu sa prethodnim sporazumima.
Zbog toga je izabrao novu lokaciju za prestonicu – Smederevo, na Dunavu, na strateškom položaju prema Ugarskoj i Osmanlijama.
Izgradnja Smederevske tvrđave započela je 1428. godine. Ogromni kompleks utvrđenja postao je političko, vojno i privredno središte Despotovine. Smederevo je u narednim decenijama postalo poslednja velika prestonica srednjovekovne Srbije.
Tvrđava je istovremeno bila kraljevska rezidencija, vojno uporište i simbol države koja je pokušavala da opstane između dva velika politička sveta.
Đurađ Branković nije bio samo vojni vladar. Njegov dvor bio je povezan sa kulturnim i crkvenim institucijama, a Brankovići su ostavili značajan trag u manastirima na Svetoj Gori. Đurđevu vladavinu karakteriše i razvijena diplomatska aktivnost prema Ugarskoj, Vizantiji, Osmanlijama i drugim balkanskim državama.
Đurađ Branković i Ugarska
Đurađ je bio tesno povezan sa ugarskom politikom. Njegovi posedi i politički interesi nisu bili ograničeni samo na teritoriju Srpske despotovine. Kao jedan od najmoćnijih velikaša u regionu imao je značajnu imovinu i položaje i severno od Save i Dunava.
Njegova politika prema Ugarskoj često je bila određena potrebom da se pronađe zaštita od Osmanlija. Istovremeno, Ugarska je Srbiju posmatrala kao važnu tampon-zonu prema osmanskom prodoru.
Takav položaj najbolje pokazuje koliko je srednjovekovna srpska politika XV veka bila složena. Despot nije mogao jednostavno da izabere jednu stranu: bilo je potrebno pregovarati sa svima, ratovati kada je neophodno i kupovati vreme kad više ništa drugo nije bilo moguće.
Đurađ i Osmanlije
Odnosi sa Osmanlijama bili su centralno pitanje njegove vladavine.
Đurađ je u različitim periodima prihvatao vazalne obaveze prema sultanu, ali je istovremeno učestvovao u borbi protiv Osmanlija kada je za to postojala mogućnost. Njegova politika nije bila posledica jednostavne „proosmanske“ ili „prohrišćanske“ orijentacije, već pokušaj da se očuva sama država.
Jedan od najvećih sukoba dogodio se tokom osmanskog pohoda 1439. godine, kada je veliki deo Srpske despotovine pao pod vlast sultana Murata II. Smederevo je pružalo otpor, ali je na kraju palo.
Đurađ je potom uz pomoć Ugarske uspeo da povrati državu. Srpska despotovina obnovljena je 1444. godine, nakon promena u odnosima između Ugarske i Osmanlija.
Ovakvi događaji pokazuju osnovni paradoks Đurđeve vladavine: Srbija je nekoliko puta bila vojno poražena, ali je zahvaljujući diplomatiji, promenama međunarodnih saveza i položaju između Ugarske i Osmanlija uspevala da bude obnovljena.
Brankovići i porodica
Đurađ Branković bio je oženjen Jerinom Kantakuzin, vizantijskom princezom iz porodice Kantakuzina. U srpskoj tradiciji poznata je kao despotica Jerina ili „Prokleta Jerina“.
Imali su više dece, među kojima su bili:
- Grgur Branković;
- Stefan Branković;
- Lazar Branković;
- Mara Branković;
- Katarina Branković, kasnija grofica Celjska.
Porodične veze Brankovića sa Vizantijom, Ugarskom, Bosnom i Osmanlijama bile su deo šire diplomatske politike dinastije.
Posebno značajna bila je Mara Branković, koja je postala supruga osmanskog sultana Murata II. Njena uloga pokazuje koliko su dinastički brakovi u XV veku bili važan instrument međunarodne politike.
Grgur Branković
Grgur Branković bio je najstariji sin Đurđa Brankovića. Njegova sudbina bila je posebno tragična.
Sultan Murat II naredio je 1441. godine da Grgur i njegov brat Stefan budu oslepljeni. Grgur je kasnije pokušao da se povuče iz političkog života i zamonašio se pod imenom Gerasim.
Ipak, imao je sina Vuka Grgurevića, koji će kasnije postati jedan od najpoznatijih srpskih velikaša u Ugarskoj i u srpskoj epskoj tradiciji ostati poznat kao Zmaj Ognjeni Vuk.
Lazar Branković
Posle smrti Đurđa Brankovića 1456. godine vlast je preuzeo njegov sin Lazar Branković.
Lazar je bio despot Srbije od 1456. do 1458. godine. Njegova vladavina bila je kratka i odvijala se u veoma teškim okolnostima. Umro je 20. februara 1458. godine, bez muškog naslednika.
Bio je oženjen Jelenom Paleolog, iz vizantijske dinastije Paleologa. Njihova kćerka Jelena Branković postaće 1459. godine supruga Stefana Tomaševića, čime će se Brankovići neposredno povezati sa poslednjim bosanskim kraljem.
Lazarova smrt otvorila je pitanje nasledstva i dodatno oslabila Srbiju.
Stefan Branković
Posle Lazarove smrti na čelo Despotovine došao je njegov brat Stefan Branković, poznat kao Stefan Slepi.
Stefan je bio oslepljen po naredbi sultana Murata II još 1441. godine, zajedno sa bratom Grgurom. Uprkos tome, postao je despot Srbije 1458. godine.
Njegova vlast bila je kratka i opterećena sukobima oko nasledstva. Unutrašnja slabost države i pritisak Osmanlija doveli su do odluke da se za novog despota dovede Stefan Tomašević, sin bosanskog kralja Stefana Tomaša.
Stefan Tomašević oženio se Jelenom Branković i postao despot Srbije 1459. godine.
Kraj Srpske despotovine
Dolazak Stefana Tomaševića nije mogao zaustaviti osmansko osvajanje.
U junu 1459. godine Smederevo je predato Osmanlijama, čime je prestala da postoji srednjovekovna Srpska despotovina na svojoj matičnoj teritoriji.
Time se završava period Brankovića kao neposrednih vladara Srbije. Međutim, dinastija nije nestala.
Njeni članovi i potomci nastavili su da igraju značajnu političku ulogu u Ugarskoj i južnoj Panoniji.
Vuk Grgurević – Zmaj Ognjeni Vuk
Jedan od najvažnijih kasnijih Brankovića bio je Vuk Grgurević Branković (oko 1438–1485), sin oslepljenog Grgura Brankovića.
U ugarskoj službi stekao je veliki ugled kao vojskovođa u ratovima protiv Osmanlija. Godine 1471. dobio je titulu srpskog despota i postao jedan od najvažnijih srpskih vojnih zapovednika u Ugarskoj.
U srpskoj epskoj tradiciji ostao je poznat kao Zmaj Ognjeni Vuk.
Njegova istorijska ličnost spojila je stvarnu vojnu karijeru sa epskim likom ratnika. Za razliku od nekih drugih junaka srpske epike, Vuk Grgurević bio je istorijska ličnost o kojoj postoji relativno mnogo podataka.
Đorđe i Jovan Branković
Posle smrti Vuka Grgurevića titulu srpskog despota nastavili su da nose drugi članovi porodice.
Đorđe Branković, sin Stefana Brankovića, bio je srpski despot od 1486. do 1497. godine. Kasnije se odrekao svetovne vlasti i zamonašio pod imenom Maksim. Zajedno sa majkom, despoticom Angelininom, povezan je sa osnivanjem i obnovom više crkvenih institucija u Sremu.
Njegov brat Jovan Branković bio je poslednji pripadnik dinastije koji je nosio titulu srpskog despota. Vladao je od 1493. do 1502. godine.
Njegovom smrću završava se neposredna vladarska linija Brankovića.
Brankovići u Sremu
Posle pada Smedereva 1459. godine težište srpske političke i crkvene organizacije postepeno se pomeralo prema severu.
Srem je tokom druge polovine XV i početkom XVI veka postao jedno od najvažnijih područja srpskog političkog, crkvenog i kulturnog života. Brankovići su u tom procesu imali posebno mesto.
U Sremu je nastala snažna tradicija o poslednjim srpskim despotima, a njihovo ime ostalo je povezano sa manastirima i crkvenim zadužbinama na Fruškoj gori.
Kasnija tradicija će upravo Brankoviće povezivati sa formiranjem svojevrsnog „Sremskog despotstva“, iako se politički položaj tih despota mora posmatrati u okviru Ugarskog kraljevstva, a posle 1526. godine i složenih političkih prilika u Panoniji.
Mara Branković
Posebno mesto u istoriji porodice pripada Mari Branković, kćerki despota Đurđa.
Bila je supruga osmanskog sultana Murata II, a nakon njegove smrti ostala je veoma uticajna ličnost. Bila je maćeha budućeg sultana Mehmeda II Osvajača i zadržala je ugled na osmanskom dvoru.
Njena biografija predstavlja jednu od najzanimljivijih tačaka susreta srpskog, vizantijskog i osmanskog sveta XV veka. Kao pravoslavna hrišćanka na osmanskom dvoru, imala je mogućnost da pomaže pravoslavnim crkvama i manastirima, a njene veze sa Svetom Gorom ostavile su trajan trag.
Mara je tako predstavljala potpuno drugačiji oblik političkog delovanja Brankovića: dok su jedni članovi porodice ratovali protiv Osmanlija, ona je svoj položaj gradila unutar osmanskog političkog sistema.
Brankovići i crkva
Brankovići su bili značajni ktitori i zaštitnici pravoslavnih crkava i manastira.
Njihova zadužbinarstva i veze sa Svetom Gorom, kao i kasniji uticaj u Sremu, doprineli su očuvanju srpske crkvene tradicije nakon gubitka državne nezavisnosti.
Posebno su značajne ličnosti Angelina Branković i Maksim Branković, koji su u kasnijoj tradiciji dobili status svetitelja Srpske pravoslavne crkve.
Tako je dinastija, izgubivši političku vlast, nastavila da živi kroz crkvenu i kulturnu tradiciju.
„Prokleta Jerina“
Supruga despota Đurđa, Jerina Kantakuzin, u srpskoj narodnoj tradiciji ostala je poznata kao Prokleta Jerina.
Za njeno ime vezane su brojne legende o izgradnji tvrđava, teškim kulucima i navodnoj surovosti prema stanovništvu. Najpoznatija je veza sa izgradnjom Smederevske tvrđave.
Istorijska Jerina bila je, međutim, vizantijska princeza i supruga jednog od najznačajnijih srpskih vladara XV veka. Deo negativne slike o njoj nastao je kroz kasniju narodnu tradiciju, pa je istorijsku ličnost potrebno razlikovati od legendarnog lika.
Smederevska tvrđava je građena po Đurđevom nalogu kao veliki državni projekat i rezultat složenih vojnih i političkih potreba, a ne samo odluke jedne žene.
Brankovići i legenda o izdaji
Najpoznatija kontroverza vezana za ime Brankovića jeste priča o navodnoj izdaji Vuka Brankovića u Kosovskoj bici 1389. godine.
Istorijski izvori ne pružaju osnovu za popularnu predstavu prema kojoj je Vuk Branković izdao kneza Lazara. Vuk je bio jedan od najmoćnijih srpskih velikaša i učestvovao je u otporu Osmanlijama.
Legenda o njegovoj izdaji razvijala se tokom kasnijih vekova i postala deo kosovskog epskog ciklusa. Vremenom je njegovo prezime postalo gotovo sinonim za izdaju, što je dovelo do istorijskog paradoksa: porodica koja je u XV veku dala poslednju dinastiju srednjovekovne Srbije u narodnoj kulturi dobila je reputaciju upravo suprotnu svojoj istorijskoj ulozi.
Zbog toga je Vuka Brankovića potrebno posmatrati odvojeno od kasnijeg epskog stereotipa.
Dinastičke veze
Brankovići su bili povezani sa gotovo svim značajnim balkanskim vladarskim porodicama kasnog srednjeg veka.
Preko Mare Lazarević bili su povezani sa Lazarevićima, a preko brakova svojih potomaka sa Kantakuzinima, Paleolozima, Celjskim grofovima, Kosačama i osmanskom dinastijom.
Ove veze nisu bile samo porodične. U srednjem veku brak je predstavljao jedno od najvažnijih sredstava diplomatije, pa su Brankovići svoje dinastičke veze koristili za sklapanje saveza, obezbeđivanje nasledstva i održavanje međunarodnog položaja Despotovine.
Nasleđe
Istorijski značaj Brankovića daleko prevazilazi period njihove neposredne vlasti.
Kao vladarska dinastija, Brankovići su upravljali Srbijom od 1427. do 1459. godine, odnosno od dolaska Đurđa Brankovića na presto do pada Smedereva.
Njihova vladavina obuhvata:
- obnovu i razvoj Smedereva kao prestonice;
- poslednju veliku fazu srednjovekovne srpske državnosti;
- stalnu borbu između osmanskog i ugarskog političkog uticaja;
- razvoj srpske diplomatije prema Ugarskoj, Osmanlijama i evropskim silama;
- snažne veze sa Svetom Gorom i pravoslavnim crkvama;
- nastavak srpske političke tradicije u Ugarskoj i Sremu nakon pada Despotovine.
Brankovići su, dakle, istovremeno bili poslednja srednjovekovna srpska vladarska dinastija i porodica koja je preživela kraj srednjovekovne srpske države.
Njihova politička istorija nije završena padom Smedereva. Titula srpskog despota nastavila je da postoji u ugarskom političkom okviru, a članovi porodice i njihovi naslednici ostali su deo evropske aristokratije. Poslednji Branković koji je nosio titulu srpskog despota bio je Jovan Branković, čijom smrću 1502. godine prestaje neposredna vladarska linija dinastije.
Istorijski značaj
Brankovići predstavljaju jednu od ključnih dinastija srpske srednjovekovne istorije.
Njihova istorija počinje u političkom svetu koji je nastao raspadom Srpskog carstva, a završava se u potpuno novoj epohi — vremenu osmanske dominacije i pomeranja srpskog političkog i kulturnog prostora prema severu.
Vuk Branković ostao je vezan za Kosovo i jednu od najtrajnijih istorijskih kontroverzi srpske istorije. Đurađ Branković obnovio je i učvrstio srpsku državu i podigao Smederevo, poslednju prestonicu srednjovekovne Srbije. Lazar i Stefan Branković vladali su u poslednjim godinama pred konačni pad države, dok je Jelena Branković svojim brakom sa Stefanom Tomaševićem povezala istoriju Brankovića sa poslednjim bosanskim kraljem.
Istovremeno, Mara Branković, Vuk Grgurević, Angelina Branković i Maksim Branković pokazuju da dinastija nije nestala kada je izgubila presto. Njeni članovi nastavili su da deluju kao diplomate, vojskovođe, ktitori, crkveni velikodostojnici i pripadnici evropske aristokratije.
Zato se istorija Brankovića ne završava 1459. godine, padom Smedereva. Tada se završava njihova vlast nad srednjovekovnom Srbijom, ali počinje druga faza njihovog istorijskog nasleđa – u Ugarskoj, Sremu, na Svetoj Gori i u srpskoj crkvenoj i kulturnoj tradiciji.
Brankovići su tako ostali zapamćeni kao dinastija poslednjih srpskih srednjovekovnih vladara, ali i kao porodica čija je istorija nastavila da traje dugo nakon nestanka države kojom su upravljali.
